काठमाडौं महानगरपालिकाका मेयर बालेन शाहले सिंहदरबार वैद्यखाना विकास समितिको दयनीय अवस्थाले समग्र देशको वर्तमान आर्थिक र प्रशासनिक अवस्थालाई प्रतिबिम्बित गरेको बताएका छन्। उनले राष्ट्रिय आरोग्य दिवस, धन्वन्तरी दिवस र सिंहदरबार वैद्यखाना विकास समितिको ३० औं वार्षिकोत्सवको अवसरमा आयोजित कार्यक्रममा देशको अर्थतन्त्रमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याउने सम्भावना भएको यो संस्थालाई पुनर्जीवित गर्नुपर्ने आवश्यकतामाथि जोड दिएका छन्।
उनका अनुसार, सिंहदरबार वैद्यखाना जस्तो संस्था, जसले आयुर्वेदिक औषधि उत्पादन र वितरणको क्षेत्रलाई सम्बोधन गर्न सक्थ्यो, हालको कठिनाइमा छ। यो परिघटना देशको नीति निर्माण र सरकारी संस्थाहरुको व्यवस्थापनमा रहेको कमजोरीको परिणाम भएको मेयर शाहले उल्लेख गरे।
मेयर शाहका अनुसार सिंहदरबार वैद्यखाना वर्तमानमा अव्यवस्थित अवस्थामा रहेको छ, र यसले देशका अन्य सरकारी उद्योग र संस्थाहरुको अवस्था पनि झल्काउँछ। उनले भने, “९० प्रतिशत सरकारी उद्योगहरु या त भाडामा दिइन्छ, या त निजी संस्थाहरुको दबाबमा तिनलाई डुबाइन्छ।” यसले सरकारी क्षेत्रको परनिर्भरता र निजी क्षेत्रको अत्यधिक प्रभावलाई प्रष्ट पारेको उनले बताए।
शाहले सिंहदरबार वैद्यखानाको पतनमा सरकारी उदासीनता, व्यवस्थापनमा पारदर्शिताको अभाव र निजी क्षेत्रको दबाबको प्रमुख भूमिका रहेको दाबी गरे। उनले यस संस्थालाई पुनर्जीवित गर्न सामूहिक र ठोस प्रयासको खाँचो रहेको औँल्याए। सरकारी उद्योगहरुको घाटामा जानु र बन्द हुनु पछाडि नीति निर्माणमा रहेको अस्थिरता र लगानीको उचित व्यवस्थापन नहुनु ठूला चुनौतीको रुपमा रहेको उनले उल्लेख गरे।
उद्योग र आर्थिक स्रोतहरुलाई जनहितमा परिचालन गर्न सरकार र सम्बन्धित निकायहरुको भूमिका अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण रहेको उनले बताए। यदि यी उद्योगहरुले कार्य गर्न नपाउने, जनहितमा काम नगर्ने र घाटामा जाने अवस्था यथावत् रहेमा राष्ट्रको आत्मनिर्भरतामा गम्भीर चुनौती आउने उनले उल्लेख गरे।
शाहले सिंहदरबार वैद्यखाना विकास समितिले राष्ट्रको समृद्धिमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्ने संभावनाको कुरा गर्दै भने, “यो हाम्रो संस्कार र संस्कृतिसँग जोडिएको विषय हो, जसरी हामीले सनातन धर्मलाई सम्मान गर्छौँ त्यसरी नै आयुर्वेदिक उपचार पद्धतिको पनि सम्मान गर्नुपर्छ।”
साथै, उनले आफ्नो बाल्यकालको स्मरण गर्दै वैद्यखानासँगको व्यक्तिगत सम्बन्धको पनि चर्चा गरे। शाह बाल्यकालमा वैद्यखाना परिसरमा हुर्केका हुन्, र यस ठाउँको महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक योगदान रहेको उनले बताए। उनले भने, “पहिले यहाँ धेरै ठाउँ खाली थियो र औषधि उत्पादन अत्यधिक मात्रामा हुन्थ्यो, तर अहिले यहाँका स्थानमा भवनहरुले ओगटेको छ र औषधि उत्पादन घट्दै गएको छ।”
सिंहदरबार वैद्यखानामा आर्थिक र व्यवस्थापनसम्बन्धी समस्याको कारणले यो संस्था थला परेको शाहले बताए। उनले सन् २०५८-५९ मा वैद्यखानाको बजेट पाँच करोड रुपैयाँ रहेको स्मरण गरे र अहिले यो घटेर एक करोडमा झरेको तथ्यलाई उजागर गरे।
शाहले वैद्यखाना व्यवस्थापनको सुदृढिकरण र उत्पादन वृद्धि गर्न सबै सरोकारवालाको ध्यानाकर्षण गराए। उनले वैद्यखानाको सञ्चालन सुधार्न र यसलाई आयुर्वेदिक औषधि उत्पादनको केन्द्र बनाउन सरकार, निजी क्षेत्र र अन्य सम्बन्धित निकायहरुले सामूहिक र सहकार्यात्मक प्रयास गर्नुपर्ने बताए।
अन्त्यमा, शाहले देशको अन्य सरकारी संस्थाहरुको जस्तै, सिंहदरबार वैद्यखाना पनि व्यवस्थापन, नीति निर्माण र पारदर्शिताको अभावमा खस्किएको बताए। उनका अनुसार, यस्ता संस्थाहरुको पतनले केवल आर्थिक मात्रै नभएर, देशको आत्मनिर्भरता, संस्कृति र स्वास्थ्य सेवामा पनि गम्भीर असर पुर्याएको छ।